Valpiana – Monte Setole 1915–1918

De uitloper van Valpiana en de Monte Setole, tussen Val Calamento en Val Campelle: loopgraven, aanvallen en een bijzonder zware winter aan het Lagorai-front.

De uitloper van Valpiana en de Monte Setole, tussen Val Calamento en Val Campelle: loopgraven, aanvallen en een bijzonder zware winter aan het Lagorai-front.

Bij het begin van de oorlog waren de Oostenrijkers van plan op de hoofdkam van de Lagorai de verdedigingslinie in te richten waarmee ze de Italianen tijdelijk hoopten te beletten het zuidelijke Tirol vanuit het oosten binnen te vallen. In het deel tussen de Kreuzspitz (Monte Croce) en de Forcella Valsorda waren de belangrijkste te verdedigen overgangen de Passo Cadino (Mangheneti, waarover een belangrijk muilezelpad liep), de Passo Manghen (een eenvoudig voetpad) en de overgang van de Forcella Montalon (een eenvoudig veedrijverspad voor kuddes schapen en runderen). De ligging van het knooppunt Valpiana was cruciaal voor de controle over zowel de Val Calamento en de Valsolero in het westen als de Val Campelle en de Val Montalon in het oosten. Vanaf de hoofdkam van de Lagorai tussen Ziolera en Pala del Beco takt de uitloper van Valpiana namelijk af als een schiereiland dat afdaalt tussen Val Montalon/Campelle en Valsolero/Calamento: eerst als een rotsige graat die culmineert in de eigenlijke Cima Valpiana (hoogte 2368), dan omlaag naar de Forcella delle Maddalene en weer omhoog naar de Monte Setole, een ronde, met gras begroeide koepel, vanwaar een brede “seolé” (een hellende wei begroeid met “seola”, een taai, ruw gras; vandaar de naam van de berg) eerst afloopt naar Malga Valpiana en daarna naar Malga Cere. De Oostenrijkse loopgraven liepen omhoog van de plek Baessa in de Val Calamento (waar een provisorische versperring van het muilezelpad was ingericht, met Friese ruiters en een dwarsloopgraaf) tot aan de Bortolo di Ziolera. Van daar liepen ze naar de nabijgelegen Forcella Valpiana (hoogte 2339, een naam die nu niet meer wordt gebruikt maar die de Italianen zo hanteerden) en verder over hoogte 2364 (“Grosse Valpiana”, ofwel Grote Valpiana, op de Oostenrijkse kaarten). Daarna bogen de loopgraven naar het noorden af langs de rotsgraat, richting de Forcella Pala del Beco, waar ze weer op de hoofdkam van de bergketen uitkwamen. Op de Monte Setole (“Kleine Valpiana” op de Oostenrijkse kaarten) was een verschanste redoute aangelegd, beschermd door Friese ruiters, die slechts als “Feldwache” (voorpost) diende; ze werd gewoonlijk door enkele mannen bezet en was niet bedoeld voor hardnekkig verzet bij een aanval, vanwege haar blootgestelde ligging en omdat ze moeilijk te bevoorraden was langs de onbeschutte graat van de Maddalene en de open hellingen van de Cima Valpiana.

De Setole in Italiaanse handen (1915–1916)

Tegen oktober 1915 rukten de Italianen in de Val del Maso op tot Pontarso en het knooppunt Salubio/Ciste. Op 9 en 14 september kwamen twee patrouilles van infanteristen en Alpini tot onder de top van de Setole, zonder die te bereiken; ze overvielen bij Malga Cere een groepje van vier Oostenrijkers (deels gedood, deels gevangengenomen) en verloren elke keer een korporaal (als vermist opgegeven, maar in werkelijkheid had hij zich gevangen gegeven). Op 18 oktober vond, in het kader van een algemeen offensief van het V legerkorps, de eerste echte aanval in het gebied plaats: een infanteriebataljon en een bataljon Alpini (het bataljon Val Cismon) vielen de Setole aan (de infanteristen klommen op vanuit Spinelle, de Alpini vanuit de Val Montalon), waar enkele tientallen Oostenrijkers lagen. Rond het middaguur zaten de infanteristen vast onder de topkoepel, en het bataljon Val Cismon, dat ter hoogte van Montaletto was aangekomen en de opdracht had bij verrassing naar de rotsgraat ten noorden van de Cima Valpiana op te rukken, kwam onder geweervuur te liggen: het was dus opgemerkt. De commandant van de eenheid besloot daarop de infanterie te steunen door naar links af te buigen en vanaf Montaletto naar de Setole en de Forcella delle Maddalene te klimmen, om de Oostenrijkers de terugtocht af te snijden. Dat lukte maar gedeeltelijk, want de Oostenrijkers trokken zich op tijd terug en lieten 5-6 doden achter op de Setole; om 14:00 uur was de berg in Italiaanse handen. ’s Avonds, in het donker, werd een poging gedaan de graat van de Cima Valpiana te beklimmen, waar men terecht vermoedde dat er maar weinig Oostenrijkers waren (slechts één compagnie), zij het met twee mitrailleurs. Maar tijdens de klim, voor het prikkeldraad, trof een Roll-mine de aanvallers: er vielen vijf doden (onder wie kapitein Fausto Bianchi) en de aanval mislukte. De volgende dag doodde een afgeketste kogel Giovanni Divina uit Borgo, die dienst had genomen in het Italiaanse leger, hoewel hij Oostenrijks staatsburger was. De aanval op Valpiana werd op 10 november herhaald: een compagnie onder leiding van Giuseppe D’Anna, een balling uit Telve, moest vanaf de rug van de Baessa de Bortolo di Ziolera beklimmen, een infanteriebataljon moest de Forcella Valpiana aanvallen, het Alpini-bataljon Val Cismon zou aanvallen langs de kam die vanaf de Maddalene omhoogloopt, het Alpini-bataljon Val Brenta via de Val Montalon richting de gelijknamige forcella en de Cima Pala del Beco, en het bataljon Feltre en de compagnie Baseggio vanaf de Costa di Montalon richting de Cima delle Buse. De actie werd afgeblazen vanwege het slechte weer (’s ochtends was er meer dan 1 meter sneeuw gevallen).

De winter was zeer streng op de Valpiana voor de Oostenrijkers (de compagnie Kaiserjäger die er lag, werd gedecimeerd door bevriezingen en ziekten, omdat ze in eenvoudige tenten moest overwinteren) en op de Setole voor de Italianen. In het voorjaar (april) rukten de Italianen op met een patrouille die hoogte 1787 bezette, een bescheiden bult op de rug die van de Bortolo di Ziolera afdaalt naar de Baessa. Het was een absurde positie, waar maar weinig mannen konden staan, voortdurend blootgesteld aan vijandelijke invallen. Het offensief van mei 1916 dwong het bataljon Val Cismon de Setole te verlaten, ook al was het niet aangevallen, om omsingeling en gevangenneming te voorkomen; de berg kwam weer in handen van de Oostenrijkers, die gebruikmaakten van de Italiaanse loopgraafstellingen op de top en op de kam die naar de almen afdaalt, en ze verbonden met de eerdere linie op de Cima Valpiana.

De Oostenrijkse frontlinie (1916–1917)

De hele kam, van de Cima Valpiana via de graat van de Maddalene, de Setole en de Spigolo di Tramenaga tot Pontarso, werd Oostenrijkse frontlinie. Vanaf Pontarso liepen de Oostenrijkse loopgraven door het dal van de Maso, vlak onder de weg Telve/Calamento, tot aan Carzano. Eind mei breidde de Oostenrijkse bezetting zich, profiterend van de Italiaanse terugtocht, uit over de Maso heen naar het massief Cenon/Primalunetta en de Val di Rudole. Maar de positie was te blootgesteld en van alle kanten aan te vallen, en begin juli werd de Oostenrijkse opstelling definitief teruggetrokken naar de rechteroever van de Maso. De rest van 1916 bestond de oorlog bij Valpiana uit patrouillegevechten beneden in de Val Campelle tussen de Italianen enerzijds en de Standschützen van het bataljon Meran en de Tsjechen van het I.R. 102 op de graat tussen Valpiana en Bortolo anderzijds (de Tsjechen bouwden het gemetselde gebouw dat bekendstaat als “Herta Miller Haus”, een klein veldhospitaal).

In 1917 veranderde er tot oktober weinig: Oostenrijkse patrouilles daalden af naar Pontarso of de Val Montalon en vielen de Italiaanse posten op de Cenon en op hoogte 1522 aan (de kam van de Croz di Conserie, iets boven de Carlettini). De Italianen van hun kant hadden het steeds gemunt op de kleine versterkte Oostenrijkse redoutes rond Malga Spinelle en Malga Campelletto, en ook op “La Costa” van Montalon. Een uitgebreid net van kabelbanen bevoorraadde het gebied vanaf de kant van Cadino, en geleidelijk werden er nieuwe muilezelpaden aangelegd. De twee almen Cere en Valpiana werden in deze periode door Italiaans artillerievuur vrijwel verwoest. Begin november 1917 maakte de Italiaanse terugtocht na Caporetto ook de posities van Valpiana/Setole nutteloos; ze werden door de Oostenrijkers, die naar de Valsugana afdaalden, eenvoudigweg verlaten.

Eind jaren twintig werd ten slotte de Oostenrijkse kabelbaan ontmanteld die van Malga Cadinello omhoogliep naar het Lago delle Buse en via de Forcella Ziolera de Cima Valpiana bereikte.

Wilt u de plaatsen uit dit verhaal zien? Bekijk de route of bezoek de tentoonstelling.