De Trincerone van Grigno

De betonnen Trincerone van Grigno, hart van de Italiaanse versperring in Val Brenta, versterkt na de Strafexpedition van 1916.

De betonnen Trincerone van Grigno, hart van de Italiaanse versperring in Val Brenta, versterkt na de Strafexpedition van 1916.

DE TRINCERONE: ONTSTAAN EN ONTWIKKELING VAN DE VERSPERRING VAN DE VAL BRENTA BIJ GRIGNO

Vóór de Eerste Wereldoorlog berustten de grensverdedigingswerken die het Koninkrijk Italië langs het Canal di Brenta had aangelegd, in het kader van de zogeheten “vesting Brenta-Cismon”, op twee grote wegversperringsforten: het ene ter hoogte van de dalbocht bij Primolano, het andere bij de engte van de Tombion, tussen Primolano en Cismon. Het eerste, een uitgestrekt vestingcomplex bestaande uit de versperring “della Scala” en die “delle Fontanelle”, had echter geen groot werkingsgebied, omdat het lag in de kom die het Brentadal op die plek vormt. Nog kleiner was het bereik van de kanonnen in het werk van de Tombion, op de bodem van de nauwe kloof waar nu de spoorlijn en de autoweg doorheen lopen. Om deze tekortkomingen gedeeltelijk te verhelpen, waren tegen 1914 nog twee extra werken aangelegd: de twee barbettebatterijen van Col del Gallo (het bovenste en het onderste werk, later aangevuld met de verder naar voren gelegen stelling van Colle della Spina boven het dorp S. Vito) en vooral de kavernebatterij van Coldarco, op de rechteroever van de Brenta, vlak onder Enego.

Tegenover de indrukwekkende Italiaanse vestingwerken in de grenszone op de dalbodem, begonnen in 1882 en in 1906 met hernieuwd elan hervat na een onderbreking van bijna tien jaar (1896-1905) als gevolg van de militaire ramp van Adwa, had het Oostenrijks-Hongaarse militaire bestuur zich vrijwel volledig passief opgesteld: pas rond 1904 ontstonden de eerste plannen om de verdediging van de oostzijde van het Italiaanstalige Tirol te versterken met gepantserde werken, te bouwen zowel op de linkeroever van de Brenta, op de Col Balestrina (nu Col della Cimogna, bij restaurant “Il Cacciatore” op de hoogvlakte van Celado), en op de Monte Picosta, als orografisch rechts van de rivier, op de Colle di Val d’Antenne. Om de Valsugana af te sluiten voorzag de “Sperre Grigno” (versperring van Grigno) in een complex van maar liefst zes kostbare gepantserde werken van de modernste opzet; maar het chronische geldgebrek van de dubbelmonarchie en de volstrekte afwijzing door het Hongaarse deel van de keizerlijke regering van elke uitgave voor de militaire versterking van de grens met Italië (gezien – zo luidde het bezwaar – de veel grotere dreiging van de legers van het onmetelijke Russische Rijk) leidden ertoe dat elk verder vestingbouwplan volledig werd opgegeven. De enige bruikbare Oostenrijkse gepantserde verdedigingswerken in het Brentadal bleven de inmiddels verouderde forten van Tenna en Colle delle Benne, bij de meren van Levico en Caldonazzo.

Mei 1915: de bezetting van Tezze en Grigno

Vanaf het uitbreken van de Italiaans-Oostenrijkse oorlog (24 mei 1915) maakte de strategische keuze van de Habsburgse monarchie de permanente vestingwerken die Italië eerder bij de grens had gebouwd echter vrijwel onbruikbaar. Door zijn schamele verdedigingsopstelling terug te trekken op een linie die vanaf het bekken van de meren van Levico en Caldonazzo de hoofdkam van de Lagorai volgde tot aan de Passo Rolle, verplaatste Oostenrijk-Hongarije het Valsugana-front feitelijk naar Habsburgs grondgebied, ver buiten het bereik van de kanonnen in de forten van de versperring Brenta-Cismon. Met deze zet slaagde het rijk van de dubbelkoppige adelaar er ongetwijfeld op briljante wijze in de vijandelijke overmacht aan grensvestingwerken teniet te doen. Helaas spande het militaire en burgerlijke bestuur van het graafschap Tirol – het district Borgo – zich niet even hard in voor de veiligheid van de burgerbevolking, die in wezen aan haar lot werd overgelaten, hoewel het de meesten al lang duidelijk was dat de oorlog met Italië niet alleen onvermijdelijk was, maar ook voor de deur stond. De inwoners van het lagere deel van de Valsugana, vanaf Roncegno dalafwaarts, kregen alleen het advies de dorpen snel te verlaten en richting Trento te trekken, vanwaar ze dan in afwachting van het einde van het conflict verder verdeeld zouden worden. Op 24 mei 1915 ontbraken in Grigno en Tezze dus in de praktijk alleen de militairen die vanaf augustus 1914 waren opgeroepen: de rest van de bevolking woonde vrijwel volledig nog rustig in de twee dorpen, ondanks de evacuatie van het militaire personeel, de gendarmerie en het burgerlijk bestuur.

Hoewel de Italiaanse troepen op de dalbodem op de eerste oorlogsdag de grens niet waren overgestoken (terwijl op de hoogten aan weerszijden de flankerende eenheden het bekken van de Barricata en de hoogvlakte van Celado hadden bezet), bezette het 43e bataljon Bersaglieri op 25 mei Tezze, vanuit Primolano oprukkend met de staf en twee compagnieën. De opmars werd rechts gesteund door een derde compagnie, die vanaf Fastro Bassanese halverwege de dalhelling oprukte en ten slotte bij Fontanelle afdaalde naar de vlakte. Tegen 6:30 uur ’s ochtends op de 25e hadden de Bersaglieri met hun verenpluimen het dorp volledig in handen, en rond 8:00 uur stonden meer dan 250 man in voorposten opgesteld tussen Filipini en Palù. Tijdens de actie overviel een sterke patrouille van de Regia Guardia di Finanza (Koninklijke Financiële Garde) onder bevel van de postcommandant van Enego, adjudant Gaetano Pizzighella (die op 26 juni daaropvolgend bij Cristo d’Oro, vlak bij Samone, in actie zou sneuvelen), twee Oostenrijkse militairen die ter ondersteuning van de gendarmerie waren gedetacheerd: zij waren de eerste krijgsgevangenen in de sector Brenta-Cismon. Vier dagen later, op 30 mei, bezetten twee bataljons van het 83e infanterieregiment van de brigade Venezia en een batterij van het 19e veldartillerieregiment (met 4 stukken) Grigno, trokken erdoorheen en stelden zich op langs de linie Selva – osteria del Tollo, zonder op enige vijandelijke eenheid te stuiten. Vijf dagen later werd de hele Italiaanse militaire opstelling op de dalbodem zonder tegenstand naar voren geschoven tot aan de engte van Ospedaletto (ponte dei Gobi, ter hoogte van het station): Grigno en Tezze waren al “direct achterland” van het front geworden.

Achterliggende verdedigingslinies verwaarloosd tot de Strafexpedition

Aanvankelijk, op 5 juni 1915, leek de Italiaanse linie zich dus te stabiliseren ter hoogte van Ospedaletto, waar bescheiden veldwerken werden begonnen om het dal ter hoogte van het station af te sluiten, met in het zuiden steun aan de hellingen van de Cima Caldiera en in het noorden aan de strategische Monte Lefre. Maar de Italiaanse opmars, die in de eerste drie oorlogsmaanden vrijwel ongehinderd verliep tot in het bekken van Borgo, maakte het voor de koninklijke troepen noodzakelijk over voldoende artillerie te beschikken op de nieuw bereikte posities; door het gebrek aan belegeringsgeschut werd het “aanvaardbaar” die te vervangen door personeel en stukken van de vestingartillerie die eerder in de grensversperringen waren opgesteld. Even nuttig voor de aanleg van de nieuwe veldwerken bleken het materieelpark van de genie en de sappeurseenheden uit de vesting Brenta-Cismon. Gezien deze “honger” naar technische eenheden en materiaal voor de nieuwe veldversterkingen is het niet verwonderlijk dat de Italianen weinig aandacht besteedden aan de aanleg en vooral de versterking van achterliggende verdedigingslinies: alles wat aan mannen en materieel geleidelijk beschikbaar kwam, ging naar de versterking van de pas veroverde voorste linies.

In de tweede helft van 1915 en tot mei 1916 rukte de Italiaanse opstelling langzaam op, tot vlak voor de Oostenrijkse hoofdverdedigingslinie, maar zonder die noemenswaardig te kunnen aantasten. In de Valsugana lokte met name de zware Italiaanse druk van maart-april 1916 tussen Val di Sella, Novaledo, Monte Broi en S. Osvaldo (op de hellingen van de Panarotta) een uiterst hevige Oostenrijkse reactie uit, die niet alleen zware verliezen toebracht en een drastische terugtrekking van de linie naar Roncegno en Marter afdwong, maar de Italiaanse bevelhebbers ook duidelijk maakte dat er langs de Valsugana achterliggende versperringen nodig waren die eventuele vijandelijke offensieven konden opvangen. Maar inmiddels stond het “Voorjaarsoffensief in Zuid-Tirol” – zoals de Oostenrijkse legerleiding de “Strafexpedition” officieel noemde – voor de deur, en alle middelen en krachten van de Italiaanse strijdkrachten waren besteed aan de versterking van de voorste linie Val di Sella – Zaccon – Larganza – Roncegno – Monte Collo en de hoofdlinie Val di Sella – Armentera – S. Giorgio – Borgo – Ciolino – Salubio.

Toen het onverwachte succes van de afleidingsacties die de Oostenrijks-Hongaarse troepen in de Val di Sella hadden opgezet hun de weg opende langs de beek Moggio tot aan Olle, en zo de ineenstorting van zowel de Italiaanse voorste linie als de hoofdlinie veroorzaakte, vonden de koninklijke troepen bij hun terugtocht uit het bekken van Borgo – Scurelle – Strigno – Agnedo geen voorbereide steunpunten om zich te verschansen, behalve op de Monte Civeron. Op de dalbodem leidde het ontbreken van bruikbare veldwerken tot een potentieel rampzalige “cul de sac”, omdat de Italiaanse linie, die in het zuiden steunde op de Civeron en in het noorden op de hoogten van Samone – Strigno – Castel Ivano, in het midden, langs de Brenta, gevaarlijk naar binnen boog; daar waren Villa, Agnedo, Ivano en Fracena, de plek Barricata di Agnedo en het hele beboste gebied van de Mesole tot ter hoogte van Ospedaletto opgegeven. Juist deze inbochting maakte het steunpunt Civeron kwetsbaar, dat dan ook op 26 mei viel, van drie kanten aangevallen. Om de Oostenrijkse opmars te stuiten, bleken de werkzaamheden die in juni 1915 voor de versperring van Ospedaletto waren begonnen en later stilgelegd uiterst nuttig: van eind mei 1916 tot november 1917 was deze versperring het belangrijkste steunpunt van de Italiaanse hoofdlinie op de dalbodem.

Na het Oostenrijkse offensief: de versperring van Grigno

Het Oostenrijkse offensief had echter op dramatische wijze duidelijk gemaakt dat er in de Valsugana achter de voorste linies geen noemenswaardige verdedigingswerken waren, en de enorme risico’s blootgelegd waaraan een eventuele doorbraak de hele opstelling en de aangrenzende noordelijke en zuidelijke sectoren zou hebben blootgesteld. Dat verklaart de plotselinge hervatting, met oneindig veel grotere middelen, van de vestingbouwwerkzaamheden die al in 1915 waren begonnen, maar daarna door gebrek aan tijd, mannen en materiaal waren verwaarloosd. Luitenant-kolonel Antonio Dal Fabbro, eerder hoofd van de genie van de versperring Brenta-Cismon en later commandant van de genie van de 15e divisie in de Valsugana, kreeg de opdracht een totaalplan uit te werken voor een reeks versterkingen op de door de hogere legerleiding gekozen linies.

De Italiaanse verdediging op de dalbodem van de Valsugana werd zo georganiseerd in meerdere opeenvolgende systemen van veldversterkingen, elk gebouwd rond een doorlopende loopgravenlinie die het vlakke, kwetsbaarste deel van het dal afsloot; aan de zijkanten, waar de begrenzende berghellingen steil oprezen naar de Hoogvlakte van de Zeven Gemeenten en naar de Monte Lefre en het massief van de Monte Mezza, werden steunpunten voor artillerie en mitrailleurs gepland, die de lager gelegen loopgraven met kruisvuur en flankerend vuur konden ondersteunen. Zo werd van de ene kant van het dal naar de andere, voortbouwend op eerdere werken uit 1915, een eerste loopgravenlinie versterkt ter hoogte van het station van Ospedaletto (“ponte dei Gobi”); daarvoor lag een zogeheten “observatielinie”, die niet uit doorlopende loopgraven bestond maar uit zelfstandige steunpunten die zich naar alle kanten (360 graden) konden verdedigen, op de linkeroeverdijk van de beek Chieppena. Een voorpost lag ten westen van de Chieppena, bij het station Strigno – Agnedo. Achter de linie van Ospedaletto, die integraal deel uitmaakte van de hoofdweerstandslinie, werd geleidelijk de zogeheten “versperring van de Val Brenta bij Grigno” aangelegd, waarop nog verder oostelijk de “versperring van de Val Brenta bij Tezze” volgde (aangelegd tussen het dorp Tezze en het gehucht Martincelli).

De versperring van Grigno was van groot belang voor de weerstand van de hele sector: ook als de linie van Ospedaletto zou zijn bezweken, zou het niet nodig zijn geweest de noordelijke sector te ontruimen en de linie Samone – Strigno – Bieno – Monte Lefre op te geven, en evenmin de hoogvlakte van Tesino, zolang de linie van Grigno standhield. Zij beschermde immers de belangrijkste aanvoerader van de hele sector van de Cime di Rava en Tesino, te weten de weg Grigno – Castel Tesino, die de Italiaanse militairen al in 1915 hadden aangelegd aan de orografisch linkerkant van de Val Grigno. Mannen en materieel die als versterking per trein in Grigno aankwamen, hadden zo zonder gevaar naar de frontlinie kunnen worden gebracht, zonder een omtrekkende beweging te hoeven vrezen.

De twee verdedigingsgordels en de Trincerone

Vanwege haar belang kon de versperring van Grigno rekenen op een “gelaagde” verdediging in twee gordels. Een eerste loopgravenlinie sloot het dal af tussen het gehucht Selva en de plek “osteria Tollo”: het was een doorlopende linie bestaande uit een open aarden loopgraaf, versterkt met hout en zandzakken en afgedekt met schuin gespannen draadnetten als bescherming tegen handgranaten. In het midden van het dal, in de brede grindbedding van de Brenta, waar elk veldwerk vrijwel onmogelijk was, werd de linie onderbroken, terwijl ze zich op de linkeroever van de Brenta, tussen Tollo en “osteria Puele”, verdubbelde. Een 20 meter brede gordel van prikkeldraadversperringen in vijf rijen beschermde de infanteriestelling, terwijl van Selva tot de bron “Bigonda” een reeks flankerende stellingen het mogelijk maakte een eventuele aanvaller in zijn rechterflank te treffen. In het middendeel was de bedding van de Brenta versperd met kluwens “prikkeldraadketting”.

De tweede “verdedigingslaag”, de belangrijkste, was aangelegd ter hoogte van het dorp Grigno. In feite was de linkeroeverdijk van de beek, van het dorp tot de samenvloeiing met de Brenta, omgevormd, afgegraven en opgehoogd: zo ontstond de “Trincerone di Grigno”, een machtig veldwerk bestaande uit een zeer lange overdekte stelling met betonnen wanden en talrijke toegangen aan de achterzijde (bijna één om de tien meter), afgesloten met houten deuren en beschermd door hoge wanden van aarde en zandzakken. Het dak, eveneens van dik beton, liep over de hele lengte van het werk: volgens de ontwerpdocumenten, die nog altijd in het archief van de Genio militare (de Italiaanse militaire genie) in Rome worden bewaard, had het versterkt moeten worden met een pantsering in de vorm van een in het beton ingegoten metalen plaat, maar van die versterking is geen spoor te vinden in de delen waar de dikte van het gewelf kon worden onderzocht. In plaats daarvan treft men wel een ijl en ruw vlechtwerk van draadnetten aan.

Van binnen, in doorsnede bekeken, had de Trincerone een “dienstgang”, bestemd voor wat we “laterale mobiliteit” zouden kunnen noemen en voorbehouden aan doorgang, munitieaanvoer en de afvoer van gewonden. Daarvoor lag de “schietbank”, een soort smal verhoogd trottoir dat toegang gaf tot de schietgaten in de westzijde van het werk, uitkijkend op de beek Grigno. De schietbank was bereikbaar via een tussentrede, eveneens van beton. Het interieur van de versterking kon elektrisch worden verlicht en er waren talrijke telefoonposten. Bijzondere zorg was besteed aan de schietgaten: elke schuttersplaats had een rechthoekige opening in de betonnen voorwand, en elke opening was beschermd door een stalen plaat van bijna een centimeter dik, vastgezet met vier stevige metalen pennen. Dit extra schild had in het midden een dwarse sleuf met afgeronde hoeken, waardoor gericht kon worden geschoten. Direct achter de hoofdconstructie van de versterking waren onder het maaiveld op regelmatige afstanden drie grote beschermde ruimten aangelegd, waarin staven en reserves van het garnizoen dekking konden vinden.

Prikkeldraad, mijnen en mitrailleurs rond de Trincerone

De versterking begon stroomopwaarts van het dorp en liep zonder onderbreking onder de keizerlijke weg en ook onder de spoorlijn door, waar bijzondere verstevigingswerken waren aangelegd die helaas niet meer zichtbaar zijn. De bedding van de beek Grigno was volledig versperd met draadkorven en prikkeldraadketting, die ook bij de samenvloeiing met de Brenta ruim werd gebruikt. Met een trekdraad ontstoken antipersoneelsmijnen, “landtorpedo’s” genoemd, lagen in groten getale verspreid in de brede en grotendeels droge beekbedding. Aan de overkant van de waterloop, richting de mogelijke aanvaller, completeerden nog drie prikkeldraadversperringen op twee meter hoge houten palen, elk ongeveer 20 meter breed, de verdediging. Een zogeheten “laterale” verbindingsweg, de zuidelijke voortzetting van de weg door de Val Grigno, takte af van de keizerlijke weg en liep door de velden, enkele tientallen meters achter de linie, om de bevoorradingsvrachtwagens toegang te geven. In het noorden, op de heuvel San Udalrico, beheersten talrijke mitrailleursstellingen in kavernes en in Blockhaus-stellingen de velden op de dalbodem ten westen van de Grigno. In het zuiden, voorbij de samenvloeiing van de Grigno met de Brenta, liep de Trincerone nog tientallen meters door op de linkeroeverdijk van de Brenta zelf, om de bedding ervan samen met soortgelijke stellingen op de rechteroever onder vuur te kunnen nemen. Vanaf de samenvloeiing boog de drievoudige prikkeldraadgordel vervolgens haaks af naar het westen en liep naar de hellingen van de Pizzo, ter bescherming van een veldloopgravensysteem dat tot hoogte 600 klom en een vooruitgeschoven hoeksteunpunt had, laag gelegen, op de plek “Bersaglio”. De hele loopgravensector op de rechteroever van de Brenta, verder naar voren dan de Trincerone, maakte het mogelijk een vijand die over de dalbodem rechtstreeks tegen de Trincerone zelf zou oprukken in de rechterflank te treffen. In het noorden werd de rechtervleugel van de Trincerone bovendien beschermd door de hellingen van de Sasso Rosso.

Wilt u de plaatsen uit dit verhaal zien? Bekijk de route of bezoek de tentoonstelling.