Een liefdesverhaal in Pergine: Enrica Boneccher en József Kiss

Ze wilden na de oorlog trouwen, maar in 1918 sneuvelde het vliegeraas József Kiss in een luchtgevecht: in 1970 legde Enrica het horloge dat hij haar had gegeven in zijn urn.

Ze wilden na de oorlog trouwen, maar in 1918 sneuvelde het vliegeraas József Kiss in een luchtgevecht: in 1970 legde Enrica het horloge dat hij haar had gegeven in zijn urn.

Een artikel in het dagblad “Alto Adige” van zondag 22 augustus 1971, van de hand van journalist Roberto Gerola, ging over het Oostenrijks-Hongaarse vliegeraas Jozsef Kiss, die op 24 mei 1918 bij een luchtduel in het luchtruim bij Lamon (Belluno) om het leven kwam en begraven werd op de militaire begraafplaats van Pergine, waar een vrouw elke dag een bloem kwam leggen ter herinnering aan haar geliefde, tot in 1970 werd besloten de begraafplaats op te heffen en er een stadspark aan te leggen.

Met de hulp van enkele mensen (Luciano en Sandro Dellai, Nunzio Toldo, Luigi Oss Papot) werd onderzoek gedaan, waarbij ook twee achterneven van Enrica Boneccher betrokken werden, het “liefje” van Jozsef Kiss.

Enrica Boneccher (1893-1973), een leven in Pergine

Enrica werd op 14 oktober 1893 in Malé geboren; haar ouders waren Attilio, geboren in Borgo Valsugana op 16 september 1845 en overleden in Pergine op 2 november 1896, en Lucia Vallazza, geboren in Livinallongo (Belluno) op 7 mei 1861 en overleden in Pergine op 16 februari 1943. Op de begraafplaats van Pergine bevindt zich nog de nis waarin Lucia Vallazza, weduwe Boneccher, rust. Attilio Boneccher (soms ook geschreven als Bonecher of Bonecker) was de zoon van Riccardo – op zijn beurt zoon van Francesco uit Borgo Valsugana – en van Rosa Lenzi, dochter van Giuseppe, uit Telve; hij trouwde in 1880 in Livinallongo (Belluno) en uit zijn huwelijk met Lucia Vallazza werden zeven kinderen geboren. Hij werkte een tijd in Malé, waar zes van de zeven kinderen werden geboren, en daarna in Pergine als “gerechtsdienaar en gevangenisbewaarder”; hij woonde in de Via delle Scuole, die later Via 3 Novembre zou worden. De oudste dochter Emma werd op 13 mei 1881 in Borgo Valsugana geboren, trouwde in 1912 in Pergine met Francesco Dallepiatte en verhuisde daarna naar de omgeving van Cortina d’Ampezzo. De andere kinderen werden, zoals gezegd, in Malé geboren: Arturo (1882), die in 1915 in Vahrn (Pusteria) trouwde met Elisabetta Reden uit Taufers (BZ). Giuseppe (1883-1951), ongehuwd, die met zijn zus Giuseppina in Novara woonde en in een nis op de begraafplaats van Pergine rust, naast zijn moeder Lucia. Lodovico (1885), die in 1914 in Pergine trouwde met Carlotta Fruet (1890), dochter van Adamo dei Masetti en Fortunata Margoni. Giuseppina (1887-1965), die trouwde met Francesco Gaia uit Novara: zij kregen de dochters Ida (1911-2003), Ines (1917-2005), Maria (1918-1996) en Piera. Van Marco Tacchella, zoon van Ines, kregen we informatie en van de zoon van Ida, Mario Boccadoro, enkele foto’s van de familie van tante Enrica. Maria Ida (1891-1956), die in Turijn trouwde met Giacomo Zuclo (?). Enrica (1893-1973).

Enrica Boneccher woonde het grootste deel van haar leven in Pergine, waar ze werkte als bediende bij het plaatselijke kantongerecht (Pretura). Ze woonde vele jaren in de Via Caduti, in het huis Persiali, en daarna in de Via 3 Novembre 5 (dat laatste adres staat bij haar overlijden in het parochiearchief vermeld). Wie haar kende, beschrijft haar als een zeer teruggetrokken persoon; toen journalist Roberto Gerola haar interviewde, liet Enrica hem oude foto’s van haar Jozsef zien, maar ze wilde niet in de krant verschijnen, die alleen haar naam vermeldde. Ze vertelde dat haar Jozsef op het vliegveld van Ciré sliep en dat hij op zijn vrije dagen, tussen twee missies door, altijd in Pergine was, waar hij een kamertje had op de begane grond van het huis Girardi in de Via Cesare Battisti (toen Via Mercatello) en zijn vrije uren met Enrica doorbracht. De twee “geliefden” hadden besloten te trouwen zodra de oorlog voorbij was; maar zoals dat in oorlogstijd gaat, werd hun droom aan diggelen geschoten door een mitrailleursalvo. De Griekse dichter Menander schreef in een van zijn verzen: “Wie de goden liefhebben, sterft jong.” Enrica overleed op 2 november 1973 in Pergine en werd begraven op de begraafplaats van Pergine.

József Kiss (1896-1918), Oostenrijks-Hongaarse piloot

Jozsef Kiss, van Hongaarse afkomst, werd op 26 januari 1896 geboren in Pozsony (nu Bratislava, hoofdstad van Slowakije), waar zijn vader als tuinman werkte op de militaire cadettenschool. Bij het uitbreken van de oorlog onderbrak hij zijn studie en meldde zich als vrijwilliger bij het Oostenrijks-Hongaarse leger; met het 72e infanterieregiment vocht hij aan het Russische front in de Karpaten, waar hij zwaargewond raakte. Na zijn herstel besloot hij over te stappen naar de luchtvaart en begon hij zijn opleiding in Parndorf en Wiener Neustadt. In april 1916 werd hij ingedeeld bij Flik 24, die in het gebied van het 11e Leger opereerde, onder bevel van Hauptmann (= kapitein) Gustav Studeny. De eenheid was gestationeerd op het vliegveld van Ciré bij Pergine, aan het Trentijnse front. Op 20 juni 1916 behaalde hij zijn eerste overwinning, op een Italiaanse Farman, als piloot van een Hansa Brandenburg C.I 61.23 met Oberleutnant Georg Kenzian als waarnemer. Bij Flik 24 vloog Kiss 112 missies van uiteenlopende aard en ontving hij acht onderscheidingen, waaronder drie zilveren medailles eerste klasse en twee gouden medailles. In november 1917 werd hij overgeplaatst naar Flik 55J, een jachteskader dat eveneens in Pergine gestationeerd was, onder bevel van Hauptmann Josef von Maier. Daar vloog hij samen met Julius Arigi, met wie hij zo’n doeltreffend team vormde dat ze de bijnaam Kaiser Staffel (Eskader van de Keizer) kregen.

Vanaf zijn komst bij Flik 55 tot januari 1918 behaalde Kiss nog twaalf luchtoverwinningen en daarmee zijn vierde zilveren en derde gouden medaille. Op 27 januari 1918 raakte hij zwaargewond in een luchtduel, maar hij wist nog naar Ciré terug te keren. Hij werd opgenomen en verzorgd in een ziekenhuis in Trento en nam na een lange herstelperiode zijn dienst weer op, tegen het advies van de artsen in. Op 24 mei 1918 vond hij de dood in een luchtgevecht boven Lamon, in de provincie Belluno; hij vloog met een Phönix D.II 422.10. Naar verluidt was het de piloot Flavio Torello Baracchini, beschouwd als de beste Italiaanse piloot na Francesco Baracca en Silvio Scaroni, die Kiss dodelijk raakte met een mitrailleursalvo terwijl hij het Oostenrijkse jachtvliegtuig op de hielen zat.

Begrafenis en herinnering in Pergine (1918-2006)

Zijn stoffelijk overschot werd door de Italianen teruggegeven en met een grote uitvaartplechtigheid bijgezet op de militaire begraafplaats van Pergine. Het lichaam van de piloot, gekleed in groot tenue, met zijn talrijke onderscheidingen op een kussen, was het enige dat in een kist werd begraven. Op 15 juni 1918 ontving Jozsef Kiss postuum zijn laatste onderscheiding. Op de militaire begraafplaats van Pergine in de Via Caduti rustte zijn stoffelijk overschot tot 1970, toen het werd opgegraven en overgebracht naar het ossuarium van Rovereto. Enrica was aanwezig bij de opgraving.

Van Jozsef Kiss werden de laarzen, de koppelriem en de onderscheidingen gevonden, en in de urn met de resten van Jozsef legde Enrica ook een zakhorloge dat ze drieënvijftig jaar eerder van de piloot cadeau had gekregen, zoals Roberto Gerola vermeldt in zijn artikel in de Alto Adige van 1971.

Op zaterdag 11 maart 2006 werd in Pergine Valsugana een herdenking gehouden ter nagedachtenis aan Jozsef Kiss, in aanwezigheid van talrijke civiele en militaire autoriteiten, onder wie een Hongaarse delegatie onder leiding van de consul-generaal van Hongarije, prof. Lajos Pinté. In het park van de gesneuvelden herinnert een plaquette op een gedenksteen van porfier aan Jozsef Kiss en aan de soldaten uit Hongarije en andere landen die in alle oorlogen zijn gesneuveld. Tijdens de plechtigheid speelde het muziekkorps van Pergine het Italiaanse en het Hongaarse volkslied, en aan het einde van de bijeenkomst overhandigde Luciano Dellai in de Sala Maier de consul een foto met een authentieke handtekening van Jozsef Kiss. De consul verzekerde dat de foto zou worden tentoongesteld op het vliegveld van de Hongaarse stad Szolnok. Naar datzelfde vliegveld bracht de voorzitter van de Arma Aeronautica, Giuseppe Dellai, een werk op leer van Alvise Dellai, een weergave van de affiche van het vliegveld van Ciré met Jozsef Kiss. Later overhandigde burgemeester Renzo Anderle tijdens een bezoek aan Hongarije een folder met twee onuitgegeven foto’s van Jozsef Kiss en een reproductie van de herdenkingsbriefkaart van de Oostenrijks-Hongaarse luchtvloot.

Wilt u de plaatsen uit dit verhaal zien? Ontdek de routes of bezoek de tentoonstelling.